Bir web projesinin en pahalı hataları çoğu zaman kod yazılırken değil, ilk ekran tasarlanmadan önce yapılır.
Piasoft olarak 2014’ten bu yana farklı sektörlerde 100’ün üzerinde kurumsal projede çalıştık. Web sitesi ve özel yazılım projelerinde tekrar tekrar gördüğümüz sorunların önemli bir bölümü teknik yetersizlikten kaynaklanmıyor. Sorun daha erken başlıyor: hedef net değil, kapsam açık değil, içerik hazır değil veya kararları kimin vereceği bilinmiyor.
Bunların her biri başlangıçta küçük bir ayrıntı gibi görünebilir. Proje ilerledikçe tasarımı, yazılımı, takvimi ve bütçeyi doğrudan etkileyen kararlara dönüşür.
Aşağıdaki 10 hata, yeni bir web sitesi veya özel yazılım projesine başlamadan önce çözülmesi gereken konuları gösteriyor.
1. “Yeni bir web sitesi istiyoruz”u proje hedefi sanmak
Yeni bir site istemek bir ihtiyaç ifadesidir. Hedef değildir.
Önce şu sorunun cevabı verilmelidir: Bu proje işletme için neyi değiştirecek?
Amaç satış ekibine daha nitelikli talep oluşturmak mı? Kurumsal güveni artırmak mı? Ürünleri daha anlaşılır sunmak mı? Bayilerin kullandığı bir süreci dijitale taşımak mı? Müşterilerin destek taleplerini azaltmak mı?
Bu cevap verilmeden tasarım hakkında konuşmaya başlandığında değerlendirmeler kişisel zevklere kayar:
“Biraz daha modern olsun.”
“Rakibimizin sitesi gibi olabilir.”
“Daha hareketli bir şey istiyoruz.”
Bunların hiçbiri tek başına proje kararı vermek için yeterli değildir.
Hedef net olduğunda ise hangi sayfaların gerektiği, ana sayfada neyin öne çıkacağı, hangi aksiyonların ölçüleceği ve hangi özelliklerin gereksiz olduğu daha kolay belirlenir.
Bu yüzden Piasoft’taki proje yaklaşımı ihtiyaç analiziyle başlar. İş hedefleri, kullanıcı gereksinimleri ve mevcut dijital altyapı birlikte değerlendirilir; tasarım ve geliştirme kararları bundan sonra alınır.
2. Kapsamı birkaç sayfa adıyla tarif etmek
“Anasayfa, hakkımızda, ürünler ve iletişim olacak.”
Bu liste bir site haritasının başlangıcı olabilir ama proje kapsamı değildir.
Örneğin “ürünler” sayfası denildiğinde şu sorular hâlâ açıktadır:
Ürün kategorileri olacak mı? Ürün detay sayfaları bulunacak mı? Teknik doküman indirilecek mi? Ürünler filtrelenebilecek mi? Bir ürün birden fazla kategoriye girebilecek mi? Teklif talebi ürünle ilişkilendirilecek mi? İçerikleri firma kendi yönetebilecek mi?
Yazılım projelerinde kapsam belirsizliği daha da hızlı büyür. “Müşteri paneli olacak” cümlesinin arkasından üyelik, yetkilendirme, bildirim, dosya yükleme, raporlama, ödeme veya başka sistemlerle entegrasyon gibi ayrı iş kalemleri çıkabilir.
Proje başlamadan önce her ayrıntının yüzde yüz bilinmesi gerekmez. Fakat temel fonksiyonlar, kullanıcı tipleri, sayfa yapısı, yönetim ihtiyaçları ve dış sistem bağlantıları mümkün olduğunca açık olmalıdır.
Aksi halde geliştirme sırasında ortaya çıkan her yeni ihtiyaç “küçük bir ekleme” gibi görünür. On küçük ekleme ise artık küçük değildir. İnsanlığın proje yönetimine en istikrarlı katkılarından biri de budur.
3. İçeriği tasarım bittikten sonra düşünmek
Web projelerinde en sık karşılaştığımız gecikme nedenlerinden biri içeriktir.
Firma projeye hazır olduğunu düşünür ancak birkaç hafta sonra şu listenin büyük kısmının henüz hazırlanmadığı anlaşılır:
-
Kurumsal metinler
-
Hizmet veya ürün açıklamaları
-
Ürün fotoğrafları
-
Referanslar
-
Ekip bilgileri
-
Belgeler ve kataloglar
-
İletişim bilgileri
-
Yabancı dil içerikleri
Tasarım yapılırken gerçek içerik bilinmiyorsa ekranlar varsayımlarla hazırlanır. Üç hizmet beklenen bölümde on iki hizmet çıkar. Tek paragraf düşünülmüş alana iki sayfalık kurumsal tarihçe gelir. Yatay görsel için tasarlanan bölümde yalnızca dikey ürün fotoğrafları bulunduğu fark edilir.
Sonra tasarım içeriğe değil, içerik tasarıma uydurulmaya çalışılır.
Doğru sıra, bütün metinlerin proje başlamadan eksiksiz yazılması değildir. En azından içerik envanteri çıkarılmalı; hangi içeriğin hazır olduğu, hangisinin hazırlanacağı ve kimin hazırlayacağı belirlenmelidir.
Mevcut bir web sitesi yenileniyorsa hangi içeriklerin taşınacağı da baştan kararlaştırılmalıdır. Piasoft’un web tasarım sürecinde mevcut içeriklerin yeni altyapıya aktarılması mümkün olmakla birlikte, neyin korunacağının proje öncesinde belirlenmesi süreci çok daha kontrollü hale getirir.
4. Karar verecek kişiyi belirlememek
Projede beş kişinin görüş bildirmesi sorun değildir. Beş kişinin de son kararı verdiğini düşünmesi sorundur.
Ajans veya yazılım ekibi farklı kişilerden çelişen geri bildirimler aldığında ilerleme yavaşlar. Pazarlama ekibi ana sayfada kampanyaları öne çıkarmak isterken yönetim kurumsal mesajlara ağırlık verebilir. Satış ekibinin istediği teklif formunu operasyon ekibi gereksiz bulabilir.
Bunların tamamı tartışılabilir. Fakat proje ekibinin hangi kararı uygulayacağını bilmesi gerekir.
Başlangıçta üç konu açık olmalıdır:
Kim proje sorumlusu?
Kimlerden görüş alınacak?
Son onayı kim verecek?
Bu ayrım yapılmadığında tasarım revizyonları uzar, daha önce onaylanmış kararlar tekrar açılır ve proje takvimi kağıt üzerinde varlığını sürdürürken gerçekte kimsenin pek ciddiye almadığı dekoratif bir belgeye dönüşür.
5. Kullanıcıyı değil şirket organizasyonunu merkeze koymak
Şirketler kendi yapılarını çok iyi bilir. Kullanıcı ise bilmek zorunda değildir.
Bir işletmenin üç farklı departmanı, beş ürün grubu ve kendi içinde anlamlı bir terminolojisi olabilir. Bu organizasyon şemasını doğrudan web sitesinin menüsüne taşımak çoğu zaman iyi bir kullanıcı deneyimi üretmez.
Ziyaretçi organizasyon şemasını çözmek için gelmez. Bir ihtiyacını karşılamak için gelir.
Bu nedenle menü, sayfa yapısı ve içerik sıralaması hazırlanırken şirket içindeki isimlendirmeler kadar ziyaretçinin ne aradığı da düşünülmelidir.
Bir web sitesinin güzel görünmesi bu problemi çözmez. Piasoft’un kurumsal web tasarım yaklaşımında arayüz; estetik tercihlerin yanında kullanıcı davranışı ve iş hedefleri üzerinden ele alınır. Amaç, ziyaretçinin aradığı bilgiye gereksiz adımlar olmadan ulaşabileceği bir yapı kurmaktır.
Kurumsal web projelerinde kullanılan yaklaşımı [Kurumsal Web Tasarım] hizmet sayfasında inceleyebilirsiniz. Kurumsal Web Tasarım
6. İlk sürüme bütün fikirleri dahil etmeye çalışmak
Proje toplantılarının tehlikeli cümlelerinden biri şudur:
“Madem yapıyoruz, bu da olsun.”
Ardından başka özellikler gelir.
Projeye değer katacak her fikir ilk sürümde bulunmak zorunda değildir. Özellikle özel yazılımlarda özellik sayısı arttıkça yalnızca geliştirme işi artmaz. Yetkilendirme, veri yapısı, test senaryoları, hata ihtimalleri, kullanıcı eğitimi ve bakım yükü de değişir.
Bu nedenle istekleri en azından üç gruba ayırmak işe yarar:
İlk sürüm için zorunlu olanlar, faydalı fakat ertelenebilecekler ve ileride değerlendirilecek fikirler.
Böyle bir ayrım projenin küçültülmesi anlamına gelmez. İşletmenin gerçekten kullanacağı ilk sürümün daha erken ve daha kontrollü biçimde ortaya çıkmasını sağlar.
Özellikle iş süreçlerine özel sistemlerde yazılımın ileride genişleyebilmesi de başlangıç planının bir parçasıdır. Piasoft, özel yazılım ve web projelerindeki altyapıyı sonraki ihtiyaçlara göre geliştirilebilecek şekilde planladığını belirtiyor.
7. Entegrasyonları projenin sonuna bırakmak
“Bu arada ERP’den de veri çekeceğiz.”
Bu cümlenin geliştirme başladıktan sonra söylenmesi, proje ekibinin pek duymak istemediği sürprizlerden biridir.
ERP, CRM, ödeme sistemi, muhasebe yazılımı, kargo servisi, e-posta altyapısı, SMS hizmeti veya şirket içinde kullanılan başka bir sistemle bağlantı kurulacaksa bunun proje başında bilinmesi gerekir.
Çünkü entegrasyon yalnızca iki sistemi birbirine bağlamak değildir.
Hangi veri aktarılacak? Hangi sistem ana veri kaynağı olacak? Veri tek yönlü mü, çift yönlü mü gidecek? Servise erişim var mı? Kullanılabilir bir API bulunuyor mu? Kimlik doğrulama nasıl yapılacak? Test ortamı sağlanıyor mu? Hata halinde ne olacak?
Bu soruların cevapları tasarlanacak yazılımın mimarisini etkileyebilir.
Entegrasyon bilgisi geç geldiğinde daha önce verilen teknik kararların yeniden ele alınması gerekebilir.
8. Teknik olmayan bağımlılıkları takvimin dışında bırakmak
Bir web projesinin süresini yalnızca tasarım ve kodlama belirlemez.
Alan adı erişiminin alınması, hosting bilgilerinin paylaşılması, içeriklerin hazırlanması, fotoğraf çekiminin tamamlanması, yönetimin tasarıma onay vermesi, üçüncü taraf hizmetlerden API bilgilerinin gelmesi veya hukuk ekibinin metinleri kontrol etmesi gerekebilir.
Bunlar tamamlanmadan geliştirici bazı işlere devam edemez.
Proje başlangıcında sadece ajansın görevlerini değil, müşterinin teslim edeceği işleri de takvime koymak gerekir.
Örneğin içeriklerin 15 Mayıs’ta teslim edilmesi gerekiyorsa bunu “müşteri içerikleri gönderecek” şeklinde toplantı notuna bırakmak yerine sorumlusu ve tarihi belli bir iş olarak planlamak çok daha sağlıklıdır.
Web projelerindeki sürelerin kapsama ve ihtiyaçlara göre değişmesinin nedenlerinden biri budur. Piasoft da proje takvimini ihtiyaç analizi ve kapsam belirlendikten sonra planlıyor.
9. Yayına almayı projenin son işi sanmak
Site açıldı. Proje bitti.
Pratikte süreç bu kadar temiz çalışmaz.
Yayından sonra analitik araçların kontrol edilmesi, formların gerçek ortamda test edilmesi, yönlendirmelerin gözden geçirilmesi, performansın takip edilmesi, içerik güncellemelerinin yapılması ve zaman içinde ortaya çıkan teknik ihtiyaçların yönetilmesi gerekir.
Özel yazılımlarda bu ihtiyaç daha belirgindir. Gerçek kullanıcı davranışları, geliştirme ortamında görülmeyen yeni talepleri veya kullanım biçimlerini ortaya çıkarabilir.
Bu nedenle daha proje başlamadan şu sorular konuşulmalıdır:
Yayın sonrası teknik destek kimden alınacak? Güncellemeleri kim yapacak? İçerik yönetiminden kim sorumlu olacak? Yeni geliştirme talepleri nasıl ele alınacak? Kritik bir problem çıktığında hangi kanaldan iletişim kurulacak?
Piasoft’ta proje süreci test ve kontrollü yayınla bitmiyor; bakım, güncelleme ve teknik destek ayrı bir süreç olarak devam ediyor. [Bakım & Destek] sayfasında bu çalışma modeli daha ayrıntılı açıklanıyor. Bakım & Destek
10. Teklifleri yalnızca fiyat üzerinden karşılaştırmak
İki teklifin fiyatını karşılaştırmak kolaydır. Aynı şeyi kapsayıp kapsamadıklarını anlamak daha zordur.
Bir teklifte özel tasarım bulunurken diğerinde hazır tema kullanılabilir. Bir ekip içerik girişini üstlenirken diğeri yalnızca altyapıyı teslim edebilir. Yönetim paneli, yabancı dil desteği, entegrasyonlar, sunucu kurulumu, SEO altyapısı, test süreci veya yayın sonrası destek farklı kapsamlarla sunulabilir.
Başlangıçta kapsam yeterince açık değilse düşük görünen teklif proje ilerledikçe ek maliyetlerle büyüyebilir. Daha yüksek teklif ise aslında baştan daha fazla işi kapsıyor olabilir.
Bu yüzden teklif değerlendirirken yalnızca “kaç TL?” sorusuna bakmak yerine şu konuları yan yana koymak gerekir:
Teslim edilecek işler neler? Kapsam dışında neler var? Kaç tasarım veya revizyon aşaması bulunuyor? İçerikleri kim girecek? Entegrasyonlar dahil mi? Test ve yayın süreci nasıl ilerleyecek? Sonradan çıkabilecek talepler nasıl fiyatlandırılacak? Yayın sonrası destek var mı?
Fiyat ancak aynı kapsam karşılaştırıldığında anlamlı bir ölçüye dönüşür.
Proje başlamadan önce masada olması gereken bilgiler
İlk toplantıya yüz sayfalık teknik dokümanla gelmek gerekmiyor. Aşağıdaki bilgilerin hazırlanması çoğu projeyi daha sağlam bir başlangıç noktasına getirir:
-
Projenin işletme açısından temel amacı
-
Hedef kullanıcı veya müşteri grupları
-
İstenen temel sayfalar ve fonksiyonlar
-
Mevcut site veya yazılımda korunacak veriler
-
Kullanılacak kurumsal kimlik materyalleri
-
Hazır olan ve hazırlanması gereken içerikler
-
Bağlantı kurulacak üçüncü taraf sistemler
-
Müşteri tarafındaki proje sorumlusu ve karar verici
-
Beklenen yayın tarihi varsa bu tarihin nedeni
-
Yayın sonrasında sistemi kimin yöneteceği
Bu bilgiler eksiksiz olduğunda bütün belirsizlikler ortadan kalkmaz. Zaten gerçek bir projede bu pek mümkün değildir. Fakat belirsizliğin nerede olduğu görünür hale gelir ve ekip tahmin ederek ilerlemek zorunda kalmaz.
Piasoft’ta kullandığımız süreç de bu mantıkla ilerler: ihtiyaç analizi, planlama, uygulama, test ve yayın; ardından gerekiyorsa bakım ve destek. Her aşamada bir sonraki adımı etkileyen kararları mümkün olduğunca önceden netleştiririz.
Web sitesi kurma sürecine ilk kez giriyorsanız, hazırlık aşamasındaki diğer başlıklar için Piasoft blogundaki [Web Sitesi Kurmak İsteyenler İçin Başlangıç Rehberi] içeriğine de bakabilirsiniz. Web Sitesi Kurmak İsteyenler İçin Başlangıç Rehberi
İyi planlanan proje, sonradan hiç değişmeyen proje değildir. Hangi kararın neden verildiğinin, neyin kapsama dahil olduğunun ve yeni bir ihtiyaç çıktığında bunun nasıl ele alınacağının belli olduğu projedir. Kod bunu telafi edemez. Tasarım da edemez.
Piasoft olarak web tasarım ve özel yazılım projelerini bu nedenle doğrudan üretimle değil, işletmenin hedeflerini ve gerçek ihtiyaçlarını anlamaya çalışarak başlatıyoruz. Analizden yayına ve yayın sonrası desteğe kadar aynı sürecin parçaları olarak ilerliyoruz.